Terugblik op Grondstoffencongres 2019, 28 maart

Het was weer een inspirerend en enerverend Grondstoffen congres in De Fabrique. Op donderdag 28 maart 2019 kwamen bijna 600 bezoekers bijeen in Utrecht. Iedereen werd bijgepraat over de laatste ontwikkelingen in het gemeentelijk afval- én grondstoffenbeheer. Naast vele interessante sessies, masterclasses en presentaties was er ook veel ruimte voor ontmoeten en netwerken. Met de verkregen frisse inzichten en nieuwe kennis kan men weer geïnspireerd aan de slag met het behalen van hun doelen. Want uiteindelijk is het een kwestie van: Gewoon Doen!

Het inhoudelijke programma bestond uit vier rondes met elk vier of vijf sessies. Van alle sessies zijn tevens de powerpoints beschikbaar, tijdelijk nog op de site van het congres en hierna bij de NVRD op te vragen.

Hieronder een overzicht van alle de sessies:

Ronde 1
1.1:    
Is Europa klaar voor de circulaire economie; mogelijkheden voor recycling.

Maarten Goorhuis en Freek van Eijk

1.2:    VANG: Het Diftar Paradox

Iwan van der Velden, Nadine Elfrink en Marc Veenhuizen

1.3:     Grip op AEEA

Bram van Roon, Hester Klein Langhorst en Ilse van der Grift

1.4:     Bijplaatsingen

Daan Middelkamp, Ine Wilms en Petra Bulk

1.5:     Talkshow ‘Haal meer uit je zwerafvaldata’

NederlandSchoon

Ronde 2

2.1:     Q&A Raamovereenkomst

Mark van Waas

2.2:     Denktank Circulaire Economie – De Hoogste Circulariteit

Hilde van der Schans, Eveline Kantor, Céline Heldring en Remko ten Kroode

2.3:     Afvalscheiding op scholen

Jennifer van Dijk, Judith Beltman, Ferry Warnaar, Inger van Gelderen en Christine Schreij

2.3:     Privacy in de afvalpraktijk

Gerhard Schoonvelde en Monique Hennekens

2.4:     Van Lineair beleid beheer buitenruimte naar beheer door Antea Group

Albert Werner

Ronde 3

3.1:    Doelstellingen; een zuivere definitie?

Guus van der Berghe en Folkert Starreveld

3.2:     Nieuwe aandacht voor GFT-afval: maak het verschil(lenboer)

Angelique Lautenslager, Chantal de Rooij, Peter Bakker en Simon van der Schouw

3.3:    100% recyclebare verpakkingen; is dat mogelijk?

Karin Lemmen en Bram Pluijm

3.4:     Afvalinzameling in dichtbevolkte gebieden

Stef Le Fevre, Peter de Boer en Patricia Lemen

3.5      Verbindend logo en tagline inzameling grondstoffen

André Habets van VPN

Ronde 4

4.1:     Communicatie nieuwe stijl

Annemiek Meijer, Susan Baks en Mark Beumer

4.2:     De kracht van participatie: inwoners betrekken

Martin Niessink, Nienke Droppers en Saskia de Wit

4.3      Op reis met Textiel

Bas Assink, Els Lenting en Michiel Westerhoff

4.4      Duurzaam wagenpark

Gerrit Griffioen

4.5      Circulaire Ambachtscentra

Quirine Kramer, Sanne Westra, Paul Brack en Mayte de Vries

Samenvattingen sessies

Van een aantal sessies is, naast de powerpoint, ook een korte samenvatting beschikbaar. Op volgorde van het programma zullen de sessies nu kort besproken waren om ook meer inzicht te geven in de inhoud.

1.2 VANG: het Diftar-paradox

Doordat inwoners door de diftar-prikkel veel beter zijn gaan scheiden dan de gemeente had verwacht, ontstaat er bij die gemeenten wel eens een gat in de begroting: minder inkomsten vanwege minder aanbod van restafval (zakken, minicontainers of stortingen in verzamelcontainers). Dat wordt wel eens de diftar-paradox genoemd.

Gemeenten komen dan voor de keuzes te staan om de vaste heffing te verhogen of het bedrag per aanbieding, het variabele deel. Beide zijn natuurlijk een slecht signaal naar de burger: jullie doen het te goed en daarom gaan de prijzen omhoog. Daarom wordt door enkele gemeenten nu ook gedacht aan een kleine diftarheffing op het PMD. Ook geen best signaal natuurlijk, want voor PMD bestaat producentenverantwoordelijkheid. Wellicht toch maar toegeven dat je de inwoners hebt onderschat en dat er een correctie moet plaatsvinden, bij voorkeur door de vaste heffing te verhogen. Dat is toch al nodig vanwege de verhoogde verbrandingsbelasting. Bovendien heeft een heel groot deel van de burger geen flauw benul wat ze nu betalen aan vaste afvalstoffenheffing.

1.4 Bijplaatsingen

Tijdens de sessie bijplaatsingen werden oplossingen, best practices, voor dit probleem vanuit drie kanten belicht. Daan Middelkamp sprak over afvalcoaches, Petra Bulk over cameratoezicht en Ine Wilms over de Hotspot aanpak.

Daan Middelkamp, beleidsmedewerker NVRD, is een tijd lang afvalcoach geweest. Als afvalcoach heeft hij een gemeente geholpen bij de overgang naar een nieuw afval inzamelingssysteem. De afvalcoach als persoonlijk communicatiemiddel kan veel weerstand weghalen bij burgers, duidelijk informatie verschaffen en tegelijkertijd een handeling meegeven aan bewoners. De afvalcoach kan zich ontwikkelen tot de ogen en oren van de straat om zo ongeregeldheden gelijk op te lossen of te melden aan de betrokken partijen.

Petra Bulk, senior beleidsadviseur team vergunningen, toezicht en handhaving van gemeente Venray, vertelde over het proces van Venray om camera’s te plaatsen rondom ondergrondse container parken. In Venray heeft men al veel interventies uitgevoerd om bijplaatsingen tegen te gaan. Toch kreeg men de overtreders niet te pakken en voert men nu een pilot uit met camera toezicht. Eerst was het juridisch (privacy) dichtgetimmerd door, er werden bijvoorbeeld mobiele camera’s ingezet. Er zijn 9 hotspots en Boa’s lezen de camerabeelden uit van deze locaties. Overtredingen worden automatisch herkend en beelden hiervan worden opgeslagen en bekeken. Het resultaat van alle communicatie rondom de pilot en de camera’s zelf heeft tot nu toe een daling van bijplaatsingen tot gevolg.

Ine Wilms, beleid coördinator afvalservice Breda, sprak over het beleid van Breda om bijplaatsingen tegen te gaan. Breda onderzoekt verschillende hotspot locaties en gebruikt deze analyse om het probleem op te lossen. Ze zijn erachter gekomen dat ondergrondse containers en het pasjessysteem niet ten grondslag ligt aan de bijplaatsingproblematiek. Breda voert verder een communicatie campagne om burgers te laten zien hoe het wel moet. Ook is er meer service geboden om mensen te helpen en om locaties schoon te houden. Verder werkt Breda structureel met een analyse document om de bijplaatsing problematiek te onderzoeken. Dit document is te vinden op de site van het congres en ook via de NVRD.

2.2 Denktank Circulaire Economie – De Hoogste Circulariteit

Denktank CE heeft tien oplossingen bedacht om de transitie naar een circulaire metropool te versnellen. Drie van deze oplossingen werden tijdens deze sessie gepresenteerd door de Denktankers. Hilde van der Schans en Eveline Kantor presenteerde WerkCE!; de Circulaire Toolkit om werkgevers en werknemers aan de hand van simpele tips en tricks hun gedrag op de werkvloer circulair maken. Trots kondigden ze aan dat WerkCE een officieel bedrijf is geworden. Meer info is te vinden op www.werkce.nu.

Céline Heldring presenteerde vervolgens over GoedPunt., een platform dat het geld dat consumenten besteden verbindt met waarden waar zij om geven. Op deze manier kunnen bijvoorbeeld supermarkten gerichter inspelen op de vraag naar duurzamere producten.

Tot slot presenteerde Remko ten Kroode de oplossing Bou. Hij liet zien hoe overheden, woningbouwcorporaties en andere afnemers van utiliteit- en woningbouw geld kunnen besparen door te bouwen met behulp van duurzame materialen. Ondanks de hogere aanschafprijs zullen de total cost of ownership aanzienlijk lager uitpakken omdat duurzame materialen minder onderhoudskosten vereisen en aan het einde van het gebruik kunnen worden verkocht (in tegenstelling tot betaalde sloop).

2.3      Privacy in de afvalpraktijk
Bij de sessie privacy in de afvalpraktijk werden praktijkkennis gedeeld door Gerhard Schoonvelde en Monique Hennekens. Gerhard, van gemeente Utrecht, besprak de omschakeling naar een anoniem afvalpassysteem. Daarnaast ging hij in op de privacy aspecten van het project ‘Verbetering afvalscheiding en inzameling hoogbouw’. Gerhard sprak over zijn zoektocht naar een goede grondslag voor het verzamelen van de gegevens die in het kader van dat project gebruikt worden. Zijn leerpunten zijn dat het systeem goed in orde moet zijn, onzekerheden besproken worden en de oplossing hiervoor expliciet wordt opgeschreven en dat er bij aanbestedingen rekening gehouden wordt met de AVG wetgeving. De tip die werd meegegeven: houd altijd rekening met de privacy kant van het in te voeren beleid en blijf hier het gehele proces dan ook scherp op, dit voorkomt uiteindelijk meer gedoe.

Monique Hennekens haalde een aantal privacy praktijkcasussen aan. Bij cameratoezicht op milieustraten is het van belang dat bezoekers hiervan op de hoogte worden gesteld en het duidelijk is opgeschreven wat er met de beelden gebeurt. Verder ging ze in op wat men met nul-aanbieders kan doen en of men deze personen hierop kan aanspreken. Ook besprak ze gegevens verzameling van aanbiedgedrag met chips en pasjes. Hoe kan je deze verzameling van gegevens juridisch verantwoorden. Ook gaf Monique tips voor het AVG-proof maken van je afval app.

Terugkerende thema’s tijdens de sessie waren het goed informeren van de burger en het duidelijk formuleren van de doelen. Zaken die verder aan de orde kwamen waren het op orde hebben van de beveiliging van systemen, bewaartermijnen van gegevens en het sluiten van verwerkersovereenkomsten met derden. Al met al was het een leerzame sessie, die zich kenmerkte door veel interactie met de zaal en veel vragen uit de zaal.

2.3 Afvalscheiding op scholen

Afvalscheiding op scholen is een onderwerp dat de gemoederen bezighoudt. Dat bleek uit het groot aantal aanmeldingen voor de deelsessie. Over het belang van educatie op scholen en het feit dat daarbij ook afvalscheiding op school hoort was iedereen het eens. Ondanks de juridische en financiële belemmeringen hebben een groot aantal gemeenten en publieke inzamelaars de handschoen opgepakt.

Na een korte introductie op het landelijk project Afval School vertelden achtereenvolgens Cyclus NV, Gad en HVC over hun aanpak en de wijze waarop ze zijn omgaan met de belemmeringen. Een van de belemmeringen heeft betrekking op de Vennootschapsbelasting. Deloitte adviseert de NVRD in dit dossier en gaf een korte toelichting en aanbeveling hoe gemeenten hiermee kunnen omgaan. De beschikbare tijd bleek veel te kort om alles te bespreken. Duidelijk werd dat er veel gebeurt in het veld en dat deze beweging niet meer is te stuiten. Tijd om het in Nederland goed te gaan regelen.

3.1 Doelstellingen; een zuivere definitie?

De sessie over doelstellingen werd ingeleid door Guus van den Berghe van Rijkswaterstaat die een historisch overzicht gaf van de verschillende doelstellingen die we in de loop der tijd hebben gehanteerd in het afvalbeheer en de programma’s die er zijn uitgevoerd om die doelstellingen binnen bereik te brengen. De rode draad in het verhaal leek te zijn dat het niveau van afvalscheiding vooral in de jaren ’90 flink is verbeterd (gescheiden inzameling GFT, programma’s GIHA, STAP en SAM) en daarna lange tijd vrij stabiel is gebleven. Scheidings- en recyclingdoelstellingen wisselden elkaar af, met als constante dat een niet gehaalde doelstelling vaak werd opgevolgd door een nog hogere doelstelling verder in de toekomst.

Folkert Starreveld nam het stokje van Guus over en ging verder in op hoe binnen de Benchmark Huishoudelijk Afval prestaties worden gemeten en vergeleken. Daarna was het woord aan de zaal, waarbij al snel duidelijk werd dat er de nodige vraagtekens worden gezet bij de huidige doelstellingen die bestaan uit een scheidingspercentage en uit een maximale hoeveelheid restafval. Deze doelen meten volgens velen niet wat we werkelijk beogen namelijk: recycling in plaats van afvalscheiding, hoogwaardige recycling of kwaliteit van recycling, klimaatwinst, efficiënt grondstoffengebruik, etc. Er kwamen veel suggestie voor anders geformuleerde doelstellingen, maar overeenstemming in de zaal over wat we nu eigenlijk precies zouden moeten meten en of we dat ook kunnen meten kwam er niet.

Maarten Goorhuis, die de sessie leidde, sloot na een uur praten dan ook af met de constatering dat we het erover eens lijken te zijn dat we op dit moment niet meten wat we willen weten, dat we het er niet over eens zijn wat we wel willen meten, maar dat we nu in elk geval wel meten wat we kunnen meten.

3.2 Nieuwe aandacht voor GFT; maak het verschil(lenboer)

In de sessie GFT gaven vier sprekers hun bevindingen en visie op GFT-inzameling en verwerker. Peter Bakker van groenverwerker Den Ouden ziet veel heil in gescheiden fracties GF en T, waarbij GF wordt vergist en T voor een deel als biomassa wordt ingezet en voor een deel wordt gecomposteerd. Dit betekent dat een behoorlijk groot deel van de GFT uiteindelijk in brandstof wordt omgezet. De vraag is of dit een wenselijk beeld is.

Simon van der Schouw (De Meerlanden) gaat voor compostering, waarbij een deel van de GF eerst wordt vergist tbv biogas. Er werd ook een rangorde gegeven van hulpmiddelen in de keuken: liefst geen zakjes (bakje wordt geledigd in GFT-mini of verzamelcontainer) of speciale papieren zakken. Composteerbare zakjes mag, maar worden niet helemaal afgebroken in het proces. Gewone plastic zakjes zijn onwenselijk en moeten er vooraf uitgehaald worden door De Meerlanden.

Chantal de Rooij (Afvalinzameling Land van Cuijk en Boekel) en Angelique Lautenslager (Hart van Brabant) gaven aan dat met goede campagnes en service een hoge respons op GFT behaald kan worden. Diftar werkt daar zeker aan mee. Aandacht is nodig voor de kwaliteit van de stroom. Verder blijkt dat veel mensen denken dat etensresten niet bij het GFT mogen.

4.4 Duurzaam wagenpark

Het verduurzamen van gemeentelijke wagenparken, en met name de reiniging en afvalinzameling staat voor een nieuwe grote uitdaging: zero-emissie. In het concept klimaatakkoord (link) staat o.a. dat in 30 tot 40 grotere gemeenten middelgrote zero-emissie zones ingevoerd worden in 2025. Om aan deze doelstelling te voldoen kan men kiezen voor de overstap op waterstof voertuigen of elektrische voertuigen. In deze sessie aandacht voor twee best practices.


Gerrit Griffioen zet uiteen hoe de gemeente Groningen de overstap maakt naar inzamelen en reinigen op waterstof aangedreven voertuigen. Mathijs van der Mast spreekt namens VDL Translift over de eerste elektrisch aangedreven inzamelvoertuigen. Uit beide presentaties blijkt dat samenwerken en gewoon beginnen essentieel zijn om tot resultaten te komen. Zero-emissie afval inzameling lijkt als norm misschien nog ver weg, maar de transitie is al ingezet, en wordt noodzakelijk als het concept klimaatakkoord wordt opgenomen in de wet. Het goede nieuws is dat het met de huidige technieken al mogelijk is en daarnaast laten TCO berekeningen zien dat het betaalbaar is.

4.5 Circulaire ambachtscentra

De sessie werd ingeleid door Sanne Westra en Quirine Kramer, ministerie van I&W. Zij vertelden dat de circulaire ambachtscentra één van de icoonprojecten is van de Nederlandse transitieagenda. Dit jaar wordt gekeken naar hoe we in Nederland een dergelijk centra kunnen realiseren. Een circulair ambachtscentra is een combinatie van verschillende factoren gericht op producthergebruik en de circulaire economie. Gedacht kan worden aan een samenwerking of combinatie van een milieustraat, kringloopactiviteiten, repaircafés, horeca, duurzaam winkelen en onderwijs.

Naast Sanne en Quirine waren Mayte de Vries en Paul Brack uitgenodigd om te spreken over het upcycle centre Almere en het duurzaamheidsplein in Oss. Twee initiatieven waar al meer wordt ingezet op producthergebruik. Het upcycle centrum is uitgebreide milieustraat en onderdeel van het ‘Grondstoffen collectief Almere’. De Floriade Almere 2022 heeft een extra impuls gegeven om een milieustraat te creëren waarbij circulariteit en duurzaamheid hoog in het vaandel staan. Het gebied wordt een hub voor duurzame initiatieven, bedrijven, oftewel de ‘Almere Creative Circular Campus’. Het hele gebied is nog volop in ontwikkeling. Afgeronde projecten zijn de Upstore waar 2e hands producten getoond en verkocht worden, het upcycle centre zelf en een ambachtscentra.

In Oss werkt de milieustraat samen met het kringloopbedrijf, die zich op één terrein bevinden. Op 9 mei 2019 wordt er in Oss een geheel nieuw en ‘state of the art’ milieustraat geopend. Het duurzaamheidsplein is gericht op producthergebruik en hoogwaardige recycling. Als men op de milieustraat arriveert kan men eerst de herbruikbare spullen afleveren. De niet direct herbruikbare spullen kunnen vervolgens in één van de vele containers gescheiden ingeleverd worden. De aanwezige kringloopmedewerkers en milieustraat medewerkers zorgen er zo voor dat materialen zo hoogwaardig gebruikt worden.

Er waren na de presentaties nog vele vragen over het icoonproject circulaire ambachtscentra. Onder andere via de nieuwsbrieven van de NVRD en het VANG programma wordt men op de hoogte gesteld van de laatste ontwikkelingen rondom dit project.